Choć monety towarzyszą nam na co dzień, mało kto zastanawia się, z jakiego metalu są wykonane. Tymczasem historia i technologia ich produkcji to fascynująca opowieść o zmianach gospodarczych, postępie metalurgii i potrzebach obiegu pieniężnego. Sprawdź, jakie metale i stopy stosuje się do ich wyrobu, zarówno dziś, jak i w przeszłości.
Z czego wykonywano monety w przeszłości?
Historia monet zaczyna się ponad 2600 lat temu w starożytnej Lidii, gdzie wybijano je z naturalnego stopu złota i srebra – elektrum. Materiał ten wykorzystywano ze względu na jego dostępność, twardość i estetykę. Elektrum zawierało domieszki miedzi i żelaza, co nadawało mu charakterystyczny blady odcień, przez co Grecy nazywali je „białym złotem”.
W kolejnych wiekach używano coraz bardziej zróżnicowanych metali. Przede wszystkim były to metale szlachetne, jak złoto i srebro, które nadawały monetom wysoką wartość materialną. Jednak ich nadmierne zużycie i trudności w pozyskaniu surowców sprawiały, że do obiegu trafiały także monety ze stopów, zawierających tańsze metale.
Najstarsze monety świata były wybijane z metali o rzeczywistej wartości – ich wartość nominalna odpowiadała wartości użytego kruszcu.
Na przykład w średniowieczu i wczesnej nowożytności upowszechniły się monety miedziane, brązowe oraz mosiężne. Dzięki temu możliwe było obniżenie kosztów emisji. Monety te zwykle reprezentowały niższe nominały i służyły do codziennych transakcji.
Stopy metali
W przeszłości bardzo często stosowano stopy metali, czyli połączenia dwóch lub więcej pierwiastków metalicznych. Główne powody ich stosowania to niższy koszt surowców, większa trwałość monet oraz łatwiejszy proces produkcji. Popularne były stopy miedzi z cyną (brąz) lub cynkiem (mosiądz).
Niektóre monety z czasów rzymskich były wybijane z brązu, co pozwalało na szeroką emisję monet przy zachowaniu ich trwałości. Warto zaznaczyć, że już wtedy zwracano uwagę na aspekt praktyczny – moneta miała służyć w obiegu, a nie tylko reprezentować wartość kruszcu.
Metale szlachetne
Złoto i srebro były przez długi czas najcenniejszymi materiałami stosowanymi do produkcji monet. Jednak czyste złoto lub srebro nie nadawały się do obiegu ze względu na swoją miękkość. Dlatego dodawano do nich miedź, co zwiększało ich twardość i odporność na ścieranie.
Monety te pełniły nie tylko funkcję środka płatniczego, ale również propagandową – zwłaszcza w czasach monarchii. Ich wizerunki często przedstawiały władców, co miało podkreślać ich autorytet.
Jakie metale stosuje się do produkcji monet dzisiaj?
Współczesne monety rzadko zawierają metale szlachetne. Powody są jasne – wysoka cena złota czy srebra sprawia, że nieopłacalne jest ich stosowanie w monetach obiegowych. Zamiast tego stosuje się różnego rodzaju stopy metali nieszlachetnych, które są tańsze, trwałe i trudniejsze do sfałszowania.
Miedzionikiel
W Polsce monety o nominałach 10 groszy, 20 groszy, 50 groszy oraz 1 złoty wytwarza się ze stopu miedzi i niklu, zwanego miedzioniklem. Stop ten jest odporny na korozję, ma srebrzysty kolor i jest stosunkowo trudny do podrobienia.
Jest to jeden z najczęściej stosowanych materiałów w produkcji monet na całym świecie, również w USA, gdzie monety dziesięcio-, dwudziesto- i pięćdziesięciocentowe są wykonane z miedzi pokrytej miedzioniklem.
Stal powlekana
Od 2014 roku w Polsce do produkcji najmniejszych nominałów, takich jak 1, 2 i 5 groszy, stosuje się stal powlekaną mosiądzem. Dzięki temu możliwe jest znaczne obniżenie kosztów emisji.
Wcześniej te same nominały były wybijane z mosiądzu manganowego, zawierającego 59% miedzi, 40% cynku i 1% manganu. Obecnie jednak koszt miedzi jest zbyt wysoki, by stosować ją w takich ilościach.
Nordic Gold
Stop o nazwie Nordic Gold to materiał stosowany do bicia monet w wielu krajach europejskich, w tym do monet 2 euro oraz polskich monet okolicznościowych o nominale 2 zł. Skład Nordic Gold to:
- 89% miedzi,
- 5% cynku,
- 5% aluminium,
- 1% cyny.
Mimo swojej nazwy, Nordic Gold nie zawiera ani grama złota. Jego atrakcyjna, złotawa barwa oraz odporność na korozję sprawia, że idealnie nadaje się do emisji monet o średnich nominałach.
Monety bimetaliczne
W Polsce monety 2 złote oraz 5 złotych są przykładami tzw. monet bimetalicznych. Oznacza to, że składają się z dwóch różnych metali – rdzenia i pierścienia. Dla 5 złotych rdzeń wykonany jest z brązalu (brąz z dodatkiem aluminium), a pierścień z miedzioniklu. W przypadku 2 złotych stosuje się odwrotny układ materiałowy.
Podobny system stosowany jest w monetach euro. Przykładowo, 1 euro ma pierścień z miedzioniklu, a rdzeń z niklu.
Z czego robi się monety inwestycyjne i kolekcjonerskie?
Oprócz monet obiegowych, na rynku funkcjonują również monety inwestycyjne (bulionowe) oraz kolekcjonerskie. Te pierwsze służą głównie do lokowania kapitału – ich wartość wynika z zawartości kruszcu, a nie nominału.
Monety bulionowe
Bulionówki najczęściej wykonane są ze złota próby 999,9, co oznacza niemal całkowitą czystość kruszcu. Dla zwiększenia wytrzymałości dodaje się jedynie niewielką ilość innych metali. Inne popularne materiały to srebro, platyna oraz pallad.
Do najpopularniejszych monet bulionowych należą:
- Krugerrand z RPA,
- Liść Klonowy z Kanady,
- Australijski Kangur,
- Wiedeński Filharmonik,
- Amerykański Orzeł.
Monety kolekcjonerskie
Monety kolekcjonerskie to osobna kategoria. Często wykonane są z metali szlachetnych, ale ich wartość zależy również od rzadkości, wzoru czy stanu zachowania. Mogą zawierać elementy z bursztynu, szkła, kamieni szlachetnych, a także dekoracje holograficzne czy laserowe.
NBP emituje wiele takich monet upamiętniających ważne wydarzenia, postacie historyczne lub elementy polskiej kultury. Choć ich wartość nominalna nie różni się od monet obiegowych, ich wartość rynkowa może być kilkakrotnie wyższa.
Jakie procesy wpływają na wygląd i trwałość monet?
Monety mogą być poddawane różnym procesom uszlachetniania, które wpływają na ich wygląd, trwałość i atrakcyjność kolekcjonerską.
Oksydacja
Srebrne monety często poddaje się oksydacji – polega ona na pokryciu ich powierzchni cienką warstwą tlenków srebra. Proces ten nadaje monetom stylizowany, postarzały wygląd, znany jako „Antiqued finish”.
Patynowanie
Naturalny proces utleniania miedzi prowadzi do powstawania patyny – cienkiej warstwy o zielonkawym lub szarawym zabarwieniu. Patyna nie tylko chroni monetę, ale również zwiększa jej atrakcyjność dla kolekcjonerów.
Czy metal monet ma dziś znaczenie ekonomiczne?
Choć obecnie wartość monet nie zależy od zawartości kruszcu, ich skład nadal ma znaczenie ekonomiczne. Przykładem są jednogroszówki, których produkcja przez długi czas przynosiła NBP straty. W 2011 roku koszt wybicia jednej monety przewyższał jej wartość nominalną!
Jeden grosz zawierał miedź wartą 2,56 grosza – co oznaczało rzeczywistą stratę przy każdej wybitej monecie.
Dlatego banki centralne dążą do zmniejszenia kosztów emisji, m.in. poprzez zmiany składu materiałowego. Rozważano nawet zastąpienie miedzi tańszym aluminium. Zgodnie z prawem Kopernika-Greshama – „gorszy pieniądz wypiera lepszy” – wiele osób zaczęło zatrzymywać jednogroszówki jako formę zabezpieczenia majątku.
Jak rozpoznać metal, z którego wykonana jest moneta?
Rozpoznanie metalu monety nie zawsze jest proste, ale pomocne mogą być jej kolor, ciężar i właściwości magnetyczne. Monety stalowe zazwyczaj przyciągają magnes, podczas gdy srebrne lub złote – nie. W przypadku monet próbnych często umieszczany jest napis „próba”.
Warto również wiedzieć, że:
- miedzionikiel daje srebrzysty połysk i jest stosunkowo ciężki,
- mosiądz manganowy ma złotawy odcień i jest lekki,
- Nordic Gold z czasem pokrywa się patyną o ciemniejszym zabarwieniu,
- nikiel jest cięższy od miedzioniklu – różnica to około 0,1 g przy tej samej średnicy.
Dla bardziej zaawansowanej identyfikacji stosuje się spektrometry i inne metody chemiczne. W przypadku monet kolekcjonerskich i bulionowych warto korzystać z usług profesjonalnych dealerów i sklepów numizmatycznych.
Co warto zapamietać?:
- Monety w przeszłości były wykonywane głównie z metali szlachetnych, takich jak złoto i srebro, oraz ich stopów, co zapewniało im wartość materialną.
- Współczesne monety produkowane są głównie ze stopów nieszlachetnych, takich jak miedzionikiel, stal powlekana i Nordic Gold, co obniża koszty emisji.
- Monety bulionowe, takie jak Krugerrand czy Liść Klonowy, są wykonane z metali szlachetnych o wysokiej próbie, co czyni je atrakcyjną formą inwestycji.
- Procesy uszlachetniania, takie jak oksydacja i patynowanie, wpływają na wygląd i trwałość monet, zwiększając ich atrakcyjność dla kolekcjonerów.
- Wartość monet nie zależy już od zawartości kruszcu, ale ich skład ma znaczenie ekonomiczne, co wpływa na decyzje banków centralnych dotyczące emisji.
